Przepisy regulujące poruszanie się rowerem - stan obecny i komentarz
 

 
Rowerzystów w Polsce obowiązują przepisy Prawa o Ruchu Drogowym oraz Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 2002 roku o obowiązkowym wyposażeniu pojazdów. Dzieci do lat 10 mogą poruszać się na rowerze po chodnikach (także pod opieką rodziców). Do 18 roku życia do poruszania się po drogach publicznych konieczna jest karta rowerowa, którą wydaje dyrektor szkoły. Osoby pełnoletnie nie potrzebują żadnych uprawnień do poruszania się na rowerze po drogach publicznych (co jest standardem w całym cywilizowanym świecie, przez lata Polska była jedynym krajem, wymagającym jakichkolwiek uprawnień od rowerzystów). Budowę dróg rowerowych reguluje zaś Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z 1999 roku o warunkach technicznych, jakim muszą odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie, a także wytyczne projektowania (które jednak w odróżnieniu od rozporządzeń nie są prawem obowiązującym).

Rowerzyści w Polsce nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom komunikacyjnym czy OC. Jest wysoce prawdopodobne, że kwestię OC uregulują nowe przepisy Unii Europejskiej (tzw. dyrektywa ubezpieczeniowa), wzorowane na skutecznych, prostych i tanich rozwiązaniach stosowanych m. in. w Niemczech, Holandii i Skandynawii: odpowiedzialność finansowa jest oddzielona od winy, a odszkodowanie jest wypłacane z OC kierowcy, bez względu na to, kto spowodował wypadek: kierowca, czy rowerzysta.

Poniżej omawiamy kwestie obowiązkowego wyposażenia roweru oraz zasady ruchu, obowiązujące rowerzystów i zawarte w Prawie o Ruchu Drogowym. Część komentarzy i wyjaśnień do PORD znajduje się w przytaczanych poniżej fragmentach PORD (komentarze są zawsze oznaczone i oddzielone od tekstu), uwagi ogólne znajdują się w podsumowaniu tutaj. Cały tekst Prawa o Ruchu Drogowym jest tutaj. Kwestie prawne i techniczne dotyczące samych dróg rowerowych, czyli rozporządzenie MTiGM w 1999r w sprawie warunków technicznych, jakim muszą odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie omawiamy w dziale infrastruktura niniejszego serwisu. Samo rozporzadzenie jest dostępne tutaj.

UWAGA: niniejsze komentarze i uwagi nie zastępują przytaczanych przepisów i nie są wykładnią "urzędową".

Odpowiedzi na pytanie, jak ma być wyposażony rower udziela Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 31.12.2002 w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz ich niezbędnego wyposażenia, Dz. Ustaw 2003 nr 32 poz. 262 (plik .pdf 3,5 MB dostępny na serwerze Sejmu RP tutaj):

 
 
Par. 53. 1. Rower powinien być wyposażony:
 
 
  1. z przodu - w jedno światło barwy białej lub żółtej selektywnej;
  2. z tyłu - w jedno światło odblaskowe barwy czerwonej o kształcie innym niż trójkąt oraz jedno światło pozycyjne barwy czerwonej, które może być migające
  3. w conajmniej jeden sprawnie działający hamulec;
  4. w dzwonek lub inny sygnał ostrzegawczy o nieprzeraźliwym dźwięku
Par. 56. 1. Światła pojazdu o których mowa w par. 53-55, powinny odpowiadać następującym warunkom:
 
  1. światła pozycyjne oraz światła odblaskowe oświetlone światłem drogowym innego pojazdu powinny być widoczne w nocy przy dobrej przejrzystości powietrza z odległości co najmniej 150 m;
  2. powinny być umieszczone nie wyżej niż 900 mm i nie niżej, niż 350 mm od powierzchni jezdni;
    [...]
     
  1. światła czerwone nie mogą być widoczne z przodu, a światła białe (żółte selektywne) - z tyłu.
2. Dopuszcza się umieszczanie świateł odblaskowych barwy żółtej samochodowej:
 
  1. na bocznych płaszczyznach kół pojazdu, o którym mowa w par. 53-55, z tym zastrzeżeniem, że z każdego boku pojazdu powinny być widoczne dwa światła: jedno umieszczone na kole przedniej osi, a a drugie - na kole tylnej osi.
  2. na pedałach roweru i motoroweru
    [...]
  3. Jeżeli do pojazdu zaprzęgowego lub roweru przyczepiony jest inny pojazd, maszyna lub urządzenie, powinien on być wyposażony co najmniej w jedno światło pozycyjne barwy czerwonej oraz w jedno swiatło odblaskowe barwy czerwonej widoczne z tyłu, a ponadto w jedno światło odblaskowe barwy białej widoczne z przodu, jeśli szerokość pojazdu ciągniętego (maszyny, urządzenia) przekracza szerokość pojazdu ciągniącego [...].
     
KOMENTARZ: Zapisy powyższe oznaczają, że można stosować w rowerach popularne migające oświetlenie diodowe LED z tyłu. Migające czerwone diody LED są bardzo dobrze widoczne i bardzo energooszczędne. Niestety, niezgodne z prawem jest stosowanie migających białych diod LED z przodu - a takie ultrajasne diody pojawiły się ostatnio na rynku. Ustawodawca powinen dopuścić  do użytkowania także przednie oświetlenie migające, ponieważ białe diody są bardzo dobrze widoczne ze względu na barwę światła a miganie dodatkowo wyróżnia je na tle reflektorów samochodowych (nawet przepisowo oświetlony rowerzysta jest na tle świateł mijania praktycznie niewidoczny!). Ponadto tryb migający jest bardzo energooszczędny, co zmniejsza ryzyko, że rowerzysta będzie nieoświetlony z powodu wyczerpania baterii. Wydaje się wskazane, aby ustawodawca wprowadził też obowiązek mocowania białego światła odblaskowego z przodu roweru. Przepisy niemieckie nakazują stosowanie w rowerze świateł odblaskowych widocznych z boku (wplecionych w szprychy kół lub naniesionych na opony z boków). Zamiennie, możliwe powinno być stosowanie opon z odblaskowymi (białymi) bokami. Niemcy wymagają również aby rower miał co najmniej dwa hamulce. Sygnał ostrzegawczy o nieprzeraźliwym dźwięku jest pojęciem o tyle niejasnym, że warszawska policja uznała za wykroczenie używanie jako sygnał przeraźliwy... zabawki w postaci gumowego piszczącego pingwina. Sprawa, która trafiła do sądu była szeroko opisywana w warszawskich mediach. Generalnie, powyższe zapisy (z ewentualnymi proponowanymi zmianami) powinny znaleźć się w ustawie Prawo o Ruchu Drogowym. Jest to ważne choćby dlatego, że rozporządzenie jest mało znane i na przykład wielu policjantów, także z drogówki (!) upiera się, że migające lampki diodowe z tyłu są nielegalne.
 

Prawo o Ruchu Drogowym jest jedną z najczęściej zmienianych ustaw w Polsce. Z PORD wynika jednoznacznie kilka faktów:
 

Najważniejesze zapisy Prawa o Ruchu Drogowym, odnoszące się bezpośrednio lub pośrednio do rowerzystów to:

Art. 1.
 

  1. Ustawa reguluje zasady ruchu na drogach publicznych oraz w strefach zamieszkania, warunki dopuszczenia pojazdów do tego ruchu, wymagania w stosunku do osób kierujących pojazdami i innych uczestników ruchu oraz zasady kontroli ruchu drogowego.
  2. Przepisy ustawy stosuje się również do ruchu odbywającego się poza drogami publicznymi, jeżeli jest to konieczne dla uniknięcia zagrożenia bezpieczeństwa uczestników tego ruchu.

Art. 2. Definicje: najważniejsze wyimki z tego artykułu tutaj

Art. 16. 
 

  1. Kierującego pojazdem obowiązuje ruch prawostronny. [...]
  1. Kierujący pojazdem zaprzęgowym, rowerem, motorowerem, wózkiem ręcznym oraz osoba prowadząca pojazd napędzany silnikiem są obowiązani poruszać się po poboczu, chyba że nie nadaje się ono do jazdy lub ruch pojazdu utrudniałby ruch pieszych.

Art. 17.

 

  1. Włączanie się do ruchu następuje przy rozpoczynaniu jazdy po postoju lub zatrzymaniu się niewynikającym z warunków lub przepisów ruchu drogowego oraz przy wjeżdżaniu:
      1. na drogę z nieruchomości, z obiektu przydrożnego lub dojazdu do takiego obiektu, z drogi niebędącej drogą publiczną oraz ze strefy zamieszkania;
      2. na drogę z pola lub na drogę twardą z drogi gruntowej;
      3. na jezdnię z pobocza, z chodnika lub z pasa ruchu dla pojazdów powolnych;
      4. a) na jezdnię lub pobocze z drogi dla rowerów, z wyjątkiem wjazdu na przejazd dla rowerzystów;

[...]

Art. 22.
 

  1. Kierujący pojazdem może zmienić kierunek jazdy lub zajmowany pas ruchu tylko z zachowaniem szczególnej ostrożności.
  2. Kierujący pojazdem jest obowiązany zbliżyć się:
  1. do prawej krawędzi jezdni - jeżeli zamierza skręcić w prawo;
  2. do środka jezdni lub na jezdni o ruchu jednokierunkowym do lewej jej krawędzi - jeżeli zamierza skręcić w lewo.
[...]
 
  1. Kierujący pojazdem, zmieniając zajmowany pas ruchu, jest obowiązany ustąpić pierwszeństwa pojazdowi jadącemu po pasie ruchu, na który zamierza wjechać, oraz pojazdowi wjeżdżającemu na ten pas z prawej strony.
  2. Kierujący pojazdem jest obowiązany zawczasu i wyraźnie sygnalizować zamiar zmiany kierunku jazdy lub pasa ruchu oraz zaprzestać sygnalizowania niezwłocznie po wykonaniu manewru.
     

Art. 24.
 

6. Kierującemu pojazdem wyprzedzanym zabrania się w czasie wyprzedzania i bezpośrednio po nim zwiększania prędkości. Kierujący pojazdem wolnobieżnym, ciągnikiem rolniczym lub pojazdem bez silnika jest obowiązany zjechać jak najbardziej na prawo i - w razie potrzeby - zatrzymać się w celu ułatwienia wyprzedzania.
 


Art. 25.
 

1. Kierujący pojazdem, zbliżając się do skrzyżowania, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa pojazdowi nadjeżdżającemu z prawej strony, a jeżeli skręca w lewo - także jadącemu z kierunku przeciwnego na wprost lub skręcającemu w prawo. [KOMENTARZ: ten przepis reguluje pierwszeństwo także w sytuacji kontrapasa rowerowego w jezdni ulicy jednokierunkowej. Pojazd skręcający w lewo na zasadach ogólnych ustępuje pierwszeństwa rowerzyście poruszającemu się na kontrapasie w kierunku przeciwnym na wprost]
 
[...]
 

Art. 26.
 

3. Kierującemu pojazdem zabrania się: [...]
 
      1. jazdy wzdłuż po chodniku lub przejściu dla pieszych.

Art. 27.
 

  1. Kierujący pojazdem, zbliżając się do przejazdu dla rowerzystów, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa rowerowi znajdującemu się na przejeździe. [KOMENTARZ: ten kuriozalny zapis dobrze ilustruje filozofię PORD. "Ustąpienie pierwszeństwa rowerowi znajdującemu się na przejeździe" to nic innego, jak tylko łaskawe nie rozjechanie znajdującego się na środku jezdni rowerzysty na miazgę. Trudno oczekiwać, aby rowerzysta znajdujący się na przejeździe znikał (teleportował sie?) sprzed maski skręcającego samochodu. Idąc tym tokiem rozumowania, ustawodawca powinien zadekretować, że pierwszeństwo na skrzyżowaniu ma ten pojazd, który pierwszy wjedzie na to skrzyżowanie. Najwyraźniej się jednak przestraszył konsekwencji i testuje pomysł na rowerzystach].
     
  2. (skreślony) [KOMENTARZ: ten przepis był kluczowy dla bezpieczeństwa ruchu na skrzyżowaniach. Dawał jednoznaczne pierwszeństwo rowerzystom poruszającym się po drodze rowerowej poza jezdnią drogi przy jeździe na wprost przez skrzyżowania (czyli tak, jak np. w Niemczech, Holandii, Danii itp.). Treść przepisu brzmiała: Kierujący pojazdem, który skręca w drogę poprzeczną, jest obowiązany ustąpić pierwszeństwa rowerowi jadącemu po drodze (ścieżce) dla rowerów, przebiegającej przez jezdnię drogi, na którą wjeżdża].
  3. Kierujący pojazdem, przejeżdżając przez drogę dla rowerów 2) poza jezdnią, jest obowiązany ustąpić pierwszeństwa rowerowi. [KOMENTARZ: w tym przepisie nie ma mowy o przejeździe dla rowerów, czyli o normalnej sytuacji na skrzyżowaniu ulic ze ścieżkami rowerowymi! Chodzi o sytuację, kiedy drogę rowerową przecina wyjazd z nieruchomości, strefy zamieszkania itp.].
  4. Kierującemu pojazdem zabrania się wyprzedzania pojazdu na przejeździe dla rowerzystów i bezpośrednio przed nim, z wyjątkiem przejazdu, na którym ruch jest kierowany.

Art. 30.
 

1. Kierujący pojazdem jest obowiązany zachować szczególną ostrożność w czasie jazdy w warunkach zmniejszonej przejrzystości powietrza, spowodowanej mgłą, opadami atmosferycznymi lub innymi przyczynami, a ponadto: [...]
 
2. kierujący innym pojazdem niż pojazd, o którym mowa w pkt 1 [KOMENTARZ: czyli pojazd inny niż silnikowy], jest obowiązany:
 
  1. włączyć światła, w które pojazd jest wyposażony,
  2. korzystać z pobocza drogi, a jeżeli nie jest to możliwe, jechać jak najbliżej krawędzi jezdni i nie wyprzedzać innego pojazdu.

Art. 32.

 

1. Liczba pojazdów jadących w zorganizowanej kolumnie nie może przekraczać: [...]
 


 

2. rowerów jednośladowych - 15;
 


Art. 33.

 

  1. Kierujący rowerem jednośladowym jest obowiązany korzystać z drogi dla rowerów lub z drogi dla rowerów i pieszych. Kierujący rowerem, korzystając z drogi dla rowerów i pieszych, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustępować miejsca pieszym.
    1. a. W razie braku drogi dla rowerów lub drogi dla rowerów i pieszych kierujący rowerem jednośladowym jest obowiązany korzystać z pobocza, z zastrzeżeniem art. 16 ust. 5, a jeżeli nie jest to możliwe - z jezdni.
    2. Dziecko w wieku do 7 lat może być przewożone na rowerze, pod warunkiem że jest ono umieszczone na dodatkowym siodełku zapewniającym bezpieczną jazdę.
    3. Kierującemu rowerem lub motorowerem zabrania się:
  1. jazdy po jezdni obok innego uczestnika ruchu [KOMENTARZ: poza jezdnią, np. na drodze rowerowej poza jezdnią - można]
     
  2. jazdy bez trzymania co najmniej jednej ręki na kierownicy oraz nóg na pedałach lub podnóżkach;
  3. czepiania się pojazdów.
    1. Na przejeździe dla rowerzystów, kierującemu rowerem zabrania się:
  1. wjeżdżania bezpośrednio przed jadący pojazd;
  2. zwalniania lub zatrzymywania się bez uzasadnionej przyczyny.
    1. Korzystanie z chodnika lub drogi dla pieszych przez kierującego rowerem jednośladowym jest dozwolone wyjątkowo, gdy:
  1. opiekuje się on osobą w wieku do lat 10 kierującą rowerem lub
  2. szerokość chodnika wzdłuż drogi, po której ruch pojazdów dozwolony jest z prędkością większą niż 60 km/h, wynosi co najmniej 2 m i brak jest wydzielonej drogi dla rowerów.
    1. Kierujący rowerem, korzystając z chodnika lub drogi dla pieszych, jest obowiązany jechać powoli, zachować szczególną ostrożność i ustępować miejsca pieszym.
    2. Kierujący rowerem może jechać lewą stroną jezdni na zasadach określonych dla ruchu pieszych w przepisach art. 11 ust. 1-3, jeżeli opiekuje się on osobą kierującą rowerem w wieku do lat 10.
       

Art. 45.
 

1. Zabrania się:
  1. kierowania pojazdem, prowadzenia kolumny pieszych, jazdy wierzchem lub pędzenia zwierząt osobie w stanie nietrzeźwości, w stanie po użyciu alkoholu lub środka działającego podobnie do alkoholu [KOMENTARZ: ten przepis traktuje na równi kierowcę 30-tonowego samochodu ciężarowego, autobusu z 50 pasażerami, samochodu jadącego 120 km/godzinę, jak woźnicę furmanki i rowerzystę poruszającego się pustym poboczem. Dla porównania: w Danii w ogóle nie ma jakiegokolwiek wymogu trzeźwości wobec rowerzystów, a w Niemczech dopuszczalny limit alkoholu u rowerzysty wynosi 1,6 promile]
    [...]
  1. wykorzystywania drogi lub poszczególnych jej części w sposób niezgodny z przeznaczeniem, chyba że przepisy szczegółowe stanowią inaczej [KOMENTARZ: ten przepis może być używany na przykład w sprawach przeciwko uczestnikom tzw. Mas Krytycznych]

      2. Kierującemu pojazdem zabrania się:

  1. korzystania podczas jazdy z telefonu wymagającego trzymania słuchawki lub mikrofonu w ręku;
  2. przewożenia osoby, o której mowa w ust. 1 pkt 1, na rowerze lub motorowerze albo motocyklu, chyba że jest przewożona w bocznym wózku; [KOMENTARZ: nie ma na rynku "bocznych wózków" do przewożenia osób. Istnieją przyczepki rowerowe do przewozu dzieci. Ten przepis powinien zostać przeredagowany].
     

Art. 49.
 

    1. Zabrania się zatrzymania pojazdu:
        [...]
 

  1. na przejściu dla pieszych, na przejeździe dla rowerzystów oraz w odległości mniejszej niż 10 m przed tym przejściem lub przejazdem; na drodze dwukierunkowej o dwóch pasach ruchu zakaz ten obowiązuje także za tym przejściem lub przejazdem;

Art. 51.
 

    1. Kierujący pojazdem jest obowiązany używać świateł mijania podczas jazdy w warunkach normalnej przejrzystości powietrza:
  1. w czasie od zmierzchu do świtu;
  2. w okresie od 1 października do ostatniego dnia lutego - przez całą dobę;
  3. w tunelu.
[...]
    1. Przepisów ust. 1-4 nie stosuje się do kierujących pojazdami, które nie są wyposażone w światła mijania, drogowe lub światła do jazdy dziennej. W przypadkach określonych w ust. 1 pkt 1 i 3 zamiast tych świateł należy używać świateł stanowiących obowiązkowe wyposażenie pojazdów. [KOMENTARZ: to oznacza, że rowerzyści NIE MUSZĄ używać w okresie zimowym świateł w ciągu dnia. Rowery nie mają świateł mijania itp. tylko - zgodnie z rozporządzeniem - światła stanowiące ich obowiązkowe wyposażenie]
       

Art. 87.
 

  1. Kierującym może być osoba, która osiągnęła wymagany wiek i jest sprawna pod względem fizycznym i psychicznym oraz spełnia jeden z warunków określonych w pkt 1-3:
  1. posiada wymagane umiejętności do kierowania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu ruchu drogowego i nienarażający kogokolwiek na szkodę oraz wymagany dokument stwierdzający uprawnienie do kierowania pojazdem;
  2. odbywa, w ramach szkolenia, naukę jazdy odpowiednio przystosowanym pojazdem pod nadzorem instruktora;
  3. zdaje egzamin państwowy odpowiednio przystosowanym pojazdem pod nadzorem egzaminatora.
  1. Osoba niepełnosprawna pod względem fizycznym może być kierującym, jeżeli w wyniku badania lekarskiego nie stwierdzono przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem.
  2. Nie wymaga się uprawnienia do: kierowania rowerem, motorowerem lub pojazdem zaprzęgowym od osoby, która ukończyła 18 lat;
     

Art. 96.
 

  1. Dokumentem stwierdzającym uprawnienie do kierowania przez osobę, która nie ukończyła 18 lat:
    1. rowerem - jest karta rowerowa, motorowerowa lub prawo jazdy;
    2. motorowerem - jest karta motorowerowa lub prawo jazdy;
    3. pojazdem zaprzęgowym - jest prawo jazdy, karta motorowerowa lub rowerowa, jeżeli osoba uprawniona ukończyła 15 lat.
  1. Kartę rowerową lub motorowerową może uzyskać osoba, która wykazała się niezbędnymi kwalifikacjami i osiągnęła wymagany wiek: 10 lat w przypadku karty rowerowej i 13 lat w przypadku karty motorowerowej.
  2. Kierować rowerem wieloosobowym oraz przewozić na rowerze inną osobę może osoba, która ukończyła 17 lat, a kierować po jezdni wózkiem inwalidzkim poruszanym siłą mięśni kierującego - osoba, która ukończyła 13 lat.

Art. 97.
 

  1. Dokument stwierdzający uprawnienie do kierowania pojazdem wydaje, za opłatą, starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się, a w uzasadnionych przypadkach - właściwy ze względu na miejsce czasowego pobytu, z zastrzeżeniem ust. 2.
  1. Kartę rowerową wydaje nieodpłatnie dyrektor szkoły podstawowej, gimnazjum, szkoły ponadgimnazjalnej oraz szkoły ponadpodstawowej.
     


PODSUMOWANIE: Polskie Prawo o Ruchu Drogowym jest bardzo złym dokumentem, zarówno pod względem merytorycznym jak i redakcyjnym. Przepisy fundamentalne są przemieszane z zupełnie nieistotnymi: na przykład dość podstawowa informacja o tym, że w Polsce obowiązuje ruch prawostronny pojawia się dopiero w art. 16. Trzeba pamiętać, że wykształcenie Polaków jest słabe, zaś analfabetyzm funkcjonalny osiąga przerażające rozmiary. Co gorsza, PORD zawiera błędy merytoryczne, które są przyczyną niebezpiecznych zachowań kierowców lub wzmacniają takie zachowania. Przykładem może być nakładanie na słabszych uczestników ruchu bezwarunkowego obowiązku zjechania na pobocze czy nawet zatrzymania się podczas bycia wyprzedzanym (art. 24.6), czy brak obowiązku bezwzględnego ustąpienia pierwszeństwa przez kierowców zamierzających skręcić. Poszczególne zapisy są całkowicie sprzeczne z analogicznymi przepisami drogowymi państw takich jak Niemcy, Holandia czy Dania. Definicje i pojęcia są niewystarczające.
 

Zmiany w PORD powinny iść w stronę: